quarta-feira, 28 de dezembro de 2016

Domin no justisa, série ne’ebé iha 2017 sei lori tema sosiál ba televizaun timoroan

Domin no justisa, série ne’ebé iha 2017 sei lori tema sosiál ba televizaun timoroan

Dili Film Works

Intensidade  iha momentu ne’ebé maka aponta ba Vitor, polísia, re’i  Rosa, advogada direitus umanus, maibé ho tauk  ka laesperiénsia lahalo  joven ator timoroan  José halo  aléinde beiju ida iha reen-toos ninia koprotagonista Irim.

No  hafoin  hamnasa, ne’ebé  kontajia ba  timoroan barak  maka  ajuda ho  sonoplastia, klakete no ahi filmajen ne’ebé hala’o  iha  sede Komisaun Akollimentu, Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR) iha Díli.

"Korta", haktuir  Luigi Acquisto, produtór no diretór série "Domin no Justisa", ne’ebé sei  produz ba televizaun nasionál timoroan, TVTL, besik tama ona ba reta finál filmajen nian.

"Beiju nia, maibé labeiju, lafó beiju iha testa. ikus mai só hateke deit ba nia ", esplika joven José Sarmento Piedade, atór iha fulan balun nia-laran  ne’ebé iha ninia oin iha estrela joven boot ida sinema timoroan nian, Irim Tolentino, protagonista hosi longa-metragem dahuluk  nasaun nian, A Guerra de Beatriz.

Protagonista  na’in rua "Domin no Justisa" - série ne’ebé produz hosi  Dili Film Works no filma durante semana 10 ikus ne’e iha lokák  barak  Timor-Leste nian- sai moos hanesan  fiu kondutór  hosi série ida sein presedente iha nasaun.

Liu  autór 100, kontratadu  hosi  facebook no oin ba oin, balun hosi sira integra ba ekipa filmajen ho kuaze elementu 40 ne’ebé prepara série ida ho  epizódiu 20, liuhsi  bloku rua – no ho  istória ne’ebé serve hanesan fiu kondutór ba sira hotu - analiza aspetu importante ba vida iha  Timor-Leste.

"Iha  inísiu ami hanoin katak atu hetan  atór sira sei difísil tebes duké ikus mai akontese.Buat hotu muda no ami konsege hetan joven barak  ho esperiénsia balun iha  teatru, maibé ami konsege hetan ema barak, ho  idade hotu, sein esperiénsia, maibé ami hala’o serbisu ida kapás tebes  ", hatete Luigi Acquisto, iha deklarasaun ba Lusa.

"Dezafiu ida todan liu  ba  prosesu ida hanesan ne’e maka lojístika ne’ebé iha  Timor-Leste bele sai komplikadu, liliu karik filmar iha fatin barak, ho kalendáriu ida no orsamento apertadu", nia haktuir.

Tuir  Irim Tolentino, ne’e hanesan  série ida importante tebes atu  trata ho assuntu sira hanesan  direitus umanus ne’ebé krusiál tebes ba situasaun Timor-Leste nian hanesan  filme Guerra da Beatriz, marka momentu destakadu iha nasaun.

"A Guerra da Beatriz hanesan filme ida importante tebes ba Timor-Leste tanba  ba dahuluk maka  konta istória Timor-Leste no  massacre sira hanesan Kraras", nia hatete.

"Série ne’e moos importante tebes tanba koa’lia tema importante barak  ba sosiedade timoroan. No ha’u nia papel hanesan feto ida ne’ebé forte, ne’ebé defende kazu barak  maka mosu iha istória. Ha’u Adora tebes",n ia afirma.

José Piedade lakonsege fiar oportunidade ne’ebé iha: sai  ator derepente, bainhira laiha  serbisu, hafoin iha tempu balun thala’o serbisu hanesan  geólogu, área ne’ebé oportunidade oituan liu.

"Ha’u  partisipa atu bele hetan esperiénsia foun. Badahuluk maka ha’u  partisipa iha filme. Iha inísiu difísil tebes, maibé agora fásil liu", nia hatete, no esplika katak  gosta tebes atu repete.

"Domin  no Justisa" envolve epizódiu 20 no istória aborda área oioin hanesan  sistema judisiál, violénsia doméstika no jéneru, assuntu ambientál, korrupsaun no seluk tan.

Acquisto refere katak  projetu produsaun ida  oituan liu ho tétum, ho atór no tékniku timoroan sira - apoiu hosi  ekipa australianu ida  no hetan  finansiamentu hosi  Uniaun Europeia ne’ebé, konsidera, tenki halo replikadu.

"Tipu ho programa ne’e  importante tebes atu ajuda dezenvolve identidade ida no nasaun ida", nia haktuir.

Hanesan barak  iha Timor-Leste, ne’ebé iha projetu pioneiru barak, realizasaun  série ne’ebé remata  sai moos hanesan  espasu formasaun ida, ho joven timoroan maka sai ator no elementu produsaun sira.

Hanesan kazu Doroteia Castela nian ne’ebé iha  série ne’e interpreta Paula - " joven ne’ebé  mai hosi foho atu estuda iha  universidade, tenki hela iha uma ninia tia ne’ebé maka lorloron Laós ba  estuda, obriga nia  ba faan paun".

Joven ne’e, maka sai  labarik figurante iha Guerra de Beatriz – produz moos hosi Dili Film Works - ajuda element seluk iha série ne’e  no iha kazau ne’e, sai  responsável ba klakete improvisada iha kuadru mutun ne’ebé, ho liman, sei hamoos  númeru sira ne’ebé maka tuir mai.

Ninia istória, triste tebes, demaziadu komun liu iha Timor-Leste, ne’ebé maka joven barak viaja ka hetan rekrutamentu hosi distritos ba kapitál ho promessa iha serbisu ka estudu ikus nai sai  kuaze sai empregadu doméstiku ba vendedor ambulante ba familia ho menus kuidadu.

Série ne’e liuhosi fatin imbóliku barak iha kapitál laran ho iha liur, inklui Semitériu Santa Cruz, zona foho sira no postu xefe  suku ida (freguesia).

SAPO TL ho Lusa
NATAL “REFÉM” MATERIALISMO

NATAL “REFÉM” MATERIALISMO


Jornal Nacional, editorial

Sarani kristaun Katolika iha Mundo rai klaran iha Domingo, 25 Dezembro selebra festa Natal ka festa  loron moris Nai Jesus Kristu mai iha Mundo hodi salva ema sala nain sira durante iha nia vida tomak. Natal sai hanesan mos festa familia nian. familia nebe iha domin, dame, paz no uninidade.

Familia, Sao Jose, Maria Virgen ho kosok oan Nai Jesus Kristu nian sai nudar modelu familia ida nebe iha paz, domin no dame. Tane selebrasaun natal ida nee famili ida idak tenki halo refelsaun ba ida idak ninia familia uma laran.

Sentidu Natal ba tinan 2016, tuir Amo Papa Fransisco I, katak Natal “ refém’ ( hostage ka Tersandera) oleh materialismo tan nee presiza liu mak haraik an ka humildade.

Homilia amo Papa nee pretenente duni tamba ohin loron nee maromak ema tau tiha ba sorin, buat sira riku soin mundo nian mak ema prioriedade liu duke harohan ka fiar ba Nai maromak. Iha loron boot Natal, ema dala barak obsesaun liu sosa premeiu, hahan, roupa hatais no buat sira nebe konaba sira nia an rasik, tan nee atu iha sentidu loron boot Natal tenki mais humilde.

“se ita hakarak selebra loron Natal nee lolos, ita tenki refleta lia fuan nee : Maromak Sempre iha ita nia moris lor loron” dehan Amo Papa nebe kuota husi Reuters. Lia fuan importante liu nebe amo Papa fo sai iha selebrasaun misa Natal nian iha Basilika, Vatikano mak fo hanoin ka lembra ba nasaun desenvolvidu sira katak sentidu Natal mak humildade, simplisidade no misteriu.

Natal ohin loron nee ema ladun preokupa, buat sira nee hotu mak halo natal nee festa baibain tamba sentimentu agradesementu ba Nai Maromak nee tau tiha sorin, hanoin liu ba sosa premiu nebe luxu maibe haluha tiha ema sira nebe taun tiha ba kotuk.

Mundo sira hanesan nee maka refém tiha Natal hodi nunee presiza resistensia hodi liberta. Agora oinsa atu liberta mak ho haraik an deit “humilde” no tenki iha pensamento ida katak Maromak sempre hela ho ita loro-loron.

Selebrasaun natal ba tinan ida nee, tinan ida nebe nakonu ho sofrementu, mundo nebe nakonu ho funu nebe provoka  refujiadus, halo ema tur la hakmatek, terus no susar oi-oin, hamlaha iha fat-fatin, bomba iha Suriah no rainakdoko iha Aleppo nebe ema barak mate.

Saida mak amo Papa preokupa sai mos preokupasaun amo sira iha Timor Leste tamba iha Timor Leste mos  wainhira atu tama loron boot Natal sempre mosu  hahalok  a’at oho malu, no mosu amante iha familia hodi hamosu dezunidade iha familia.

Tan nee festa Natal sai hanesan explozaun naroman, iha mundu ne’ebé nakukun, deskonfiansa buras iha sosiedade nia laran, natal hanesan kompromisu bo’ot hodi   bele hetan moris foun.

“Natal ida ne’e lori dame no paz konfiansa enerjia ne’ebé diak liu hotu hodi tane ita nia kresimentu, ba maturidade, ne’e duni dalan atu fila fali naroman ne’ebé tau ita nia konfiansa liu husi kosok oan ne’ebé moris,” Dom Virgilio. Los duni, Nai Jesus Kritus moris mai iha mundo lori paz, dame no domin atu ita paz ba malu, hadame malu no hadomi malu nudar kriatura Maromak nian no hakribik kontra mandamentu 10. Tamba ho paz, dame no domin mak sai hanesan xavi ba estabilidade, desenvolvimentu no  prosperiedade sidadaun nian. *
TINAN 2017, SOE LIXU ARBIRU SEI KONA MULTA

TINAN 2017, SOE LIXU ARBIRU SEI KONA MULTA

Ministru Estadu Koordenador asuntu Justisa no Ministru Administrasaun Estatal, Dionisio Babo, informa, hahú tinan oin 2017, komunidade sira soe lixu arbiru no para kareta iha estrada ninin sei selu multa ba Estadu.

“Tinan oin lixu ne’ebé ita nia komunidade sira soe arbiru deit tenki selu multa, ho mos transporte ne’ebé mak para iha Dili laran ne’e mós ba iha tinan oin tenki mós selu hotu ona, tanba lei halo hotu tiha ona, hein ba tinan oin hala’o implementasaun deit ona,”esplika Dionisio ba jornalista sira, iha edifisiu Ministériu Administrasaun Estatal Caicoli, Dili, foin lalais ne’e.

Nia hatutan, komunidade sira ne’ebé mak para kareta arbiru ne’e komesa tinan oin selu ona, osan sei hatama ba iha kofre Estadu.

“Lixu iha Dili laran, kada loron iha Dili laran ne’e produs lixu porvolta 190 toneladas lixu, ne’ebé mak ami rekolha ne’e provolta 50% deit. Tanba kada tinan ita gasta osan ba lixu ne’e provolta  $ 2 Millioens, lor-loron iha 50 komeonetas mak halo operasaun iha Dili laran, komeonetas ida lao dala tolu kada loron ida,”esplika Dionisio Babo.

Oras ne’e dadaun entrega ona ba iha Munisípiu Dili, espera katak sei servisu diak liu tan hodi kontrola lixu iha Dili laran.

“Ami husu kolaborasaun ba maluk Timor oan sira liu-liu iha loron bo’ot Natal no Tinan Foun ne’e favor ida hotu-hotu soe foer iha nia fatin ou tau hamutuk iha fatin lixu,” tenik Dionisio Babo.

Nune’e Dionisio Babo husu ba iha Administrador Postu no Xefi Suku sira hodi servisu maka’as atu kontrola sira-nia komunidade hodi soe foer tuir nia fatin.

“Ita moris iha Plaza la’os ita moris iha fahi luhan, ne’ebé ita hatene nia hijeniu hirak ne’e, ha’u husu kolaborasaun ba ita hotu, tanba Natal no Tinan Foun ne’e ita nia sarani katolika sira nia, liu-liu udan hanesan ne’e ita hotu tenki servisu kolabora ba malu para bele halo sidade ne’e mós nafatin,” esplika Dionisio Babo.avi

Jornal Nacional
TL SEI KONVOIU SIMU MARVI

TL SEI KONVOIU SIMU MARVI

Prestasaun reprezentante Timor Leste (TL), liu husi nia sidadaun feto ida, Maria Vitoria alias ‘Marvi’ foin lalais ba tuir kompetisaun Dangdut Academy Asia 2 (DAA2) iha Indonesia, no konsege tama to’o kuatru finais, maka komunidade iha kapital Dili planeia ona sei halo konvoiu (pawai) hasoru Marvi wainhira fila mai TL.

“Maria Vitoria fila ita sei halo pawai penyambutan iha Aeroportu Internasional Nicolau Lobato bainhira nia fila mai, tanba nia hatudu prestasaun di’ak iha rai liur,” hateten Diretór Jerál Sekretaria Estadu ba Juventude no Desportu (SEJD), Metodio Caetano Moniz, ba jornalista sira, iha nia knár fatin gabinete SEJD eis-sional Lecidere Dili, Tersa (27/12/2016).

Teknikamente atu halo saida de’it ba Maria Vitori la problema, maibé importante mak tenki halo penyambutan ba nia (Marvi), tenik Nia.

Metodio salienta, Maria Vitoria tama iha 4 besar, SEJD sente orgulho tebtebes núdar ema Timor, tanba joven ida ne’ebé kompetativu no orgulho bo’ot hanesan ema Timor-Leste.

Ne’e duni Marvi komprova duni, mesmo nia sai ona hori kalan, maibé prestasaun ne’ebé nia hatudu ba ida maksimal to’o iha fatin refere.

“Desde husi inisiu ema barak akompañia haree liu televizaun sente orgulho ho Maria Vitoria ninia prezensa iha ne’ebá. Signifika katak, ida ne’e bele sai banati ba jovens sira seluk, kuandu hatudu prestasaun bele kompete ho Nasaun sira iha liur, ita nia povu ne’e sei fó apoiu no orgulho,” realsa Metodio.

Metodio dehan, Maria Vitoria agora daudaun la’ós ninia inan-aman nian de’it, mais Maria ne’e ema Timor nian tomak. Ito

Jornal Nacional
TINAN-TINAN IHA TL, KONTINUA OHO MALU NO PERSELINGKUHAN AUMENTA

TINAN-TINAN IHA TL, KONTINUA OHO MALU NO PERSELINGKUHAN AUMENTA

Padre João Soares ne’ebé lidera misa iha loron Natal (25/12) iha Igreja Katedral Dili, liu husi ninia omilia hatete katak, selebrasaun Natal tinan-tinan,  hahalok  a’at oho malu akontese nafatin, no perselingkuhan aumenta iha Timor-Leste (TL).

“Tinan-tinan ita selebra Natal, hahalok a’at mosu nafatin, oho malu mosu nafatin, korupsaun  la’o nafatin, perselingkuhan dimana jadi, kaben nain sira sobu uma kain, klosan sira sobu kaben-nain sira ninia familia, kaben-nain sira tuur la metin tanba foin sa’e oan sira, depois kiikoan sira estraga sira ninia vida tinan seidauk to’o ba kaben sira  hakarak kaben ona, inan aman balun hakarak oan hola feto ka mane lalais, labarik barak mak husik hela sira ninia estudu iha dalan klaran ikus mai lori sofrimentu ba sira ninia a’an rasik, lori sofrimentu ba sira ninia familia,  lori sofrimentu ba sosiedade no ba ema hotu-hotu,” hateten Padre  João Soares, iha Igreja Katedral Dili.

Padre  João Soares realsa  katak,  selebra loron Natal Maromak mai  lori roman ba ema hot-hotu, maibe ema sira lakohi fo importansia, oinsa mak bele hatene importansia ba roman ida  ne’e.

Familia sira odiu malu nafatin, kontinua nafatin hela joven sira ba tama artemarsiais  hodi estraga malu sei kontinua hela. Ho hahalok sira  ne’e Jesus Kristu mai lori roman ba  ema hotu.

“Ita ksolok, kanta no reza, ba nai Jesus Kristu  ne’ebé mak lori roman ba  ita,” hateten  Padre  João Soares.

Nune’e mós Padre João Soares dehan, selebra loron Natal, la’os tanba kontente ho kalsa no kamiza foun, ne’ebé mak sosa husi Colmera, maibe importante mak fiar ba Maromak.

Misa  ne’e hala’o, hetan seguransa husi Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), Munisípiu Dili ho trankuilidade.

Natal hanesan xamada ba moris

Nune’e mos, Bispu Dioseze Dili, Dom Virgilio da Silva do Carmo, hatete, selebrasaun festa Natal la’os atu deskreve deit romantiku nostalgia nian, maibe sai hanesan xamada ida ba ema nia moris.

“Mai  ita ida idak liu liu  ba feto ou mane, matenek ou beik hodi husik hela ita nia atitude labarik nian, ba realidade adultu nian iha mundu. Presente iha ita nia moris prontidaun atu husik labarik ne’ebé iha ita, atu sai bo’ot presija hatene liu ita nia sentimentu, sai husi buat ne’ebé halo ita nia a’an la livre,”dehan Bispo Diosece Dili Dom Virgilio da Silva do Carmo ba sarani sira iha selebrasaun misa iha Igreja Catedral Dili, Sabado kalan  (24/12).

Dom Virgilio hateten,  atitude  hanesan matenista ninian no konsumista  ninian atitude eDomista besik ba buat ne’ebé mundu ho buat seluk tan, kofiansa ida no iha esperansa ne’ebé bo’ot liu tan iha maromak.

 “Maske ita rasik iha konfujaun no  desorienta la hatene atu ba los ne’ebé, duvida  iha serteza no tauk ba loron aban bain rua nian. Selebrasaun natal  ne’e xamada ida espeansa nian iha mundu  ne’ebé rejistrasaun amiasa bo’ot ba ita,”esplika Dom Virgilio.

Tanba ne’e Natal hanesan explozaun naroman, iha mundu ne’ebé nakukun deskonfiansa buras iha sosiedade nia laran natal hanesan kompromisu bo’ot hodi   bele hetan moris foun.

“Selebra natal mai ita deskobre fila fali sentidu natal ne’ebé mak los, atu selebra natal estimula ita, hodi bele selebra natal hanesan esperansa nudar maromak oan liu liu ba familia ne’ebé iha perigu, naksobu dadaun no tenke lori esperansa ba maluk sira ne’ebé terus, moras no ema ijola tanba razaun oi oin ba familia no mos vizinu,” haktuir Dom Virgilio.

Tanba ne’e tenke lori esperansa ba ema hirak ne’ebé hare ba la iha  folin, sira tenke moris nune’e mos ba sira ne’ebé la respeitu ba ema seluk nia moris. Tenke  lori esperansa ba maluk sira ne’ebé la hetan oportunidade hodi selebra natal.

Dom Virgilio husu mos ba maluk sira ne’ebé lakohi tuir pratika hodi selebra natal, tanba dadaun ne’e sira nia fiar malirin ona lori esperansa ba grupo hirak ne’ebé hanoin a’at ba malu no sadik malu.

“Natal ida ne’e lori dame no paz konfiansa enerjia ne’ebé diak liu hotu hodi tane ita nia kresimentu, ba maturidade, ne’e duni dalan atu fila fali naroman ne’ebé tau ita nia konfiansa liu husi kosok oan ne’ebé moris,”dehan Dom Virgilio.avi/ety

Jornal Nacional
PM Japonés hato’o kondolénsia ba vítima sira iha Pearl Harbour liuhosi vizita istórika

PM Japonés hato’o kondolénsia ba vítima sira iha Pearl Harbour liuhosi vizita istórika

Primeiru-ministru Japaun, Shinzo Abe, iha ohin manifesta "sinseru no kondolénsia boot" ba família millaun norte-amerikanu ne’ebé mate iha bombardeamentu japonés iha  Pearl Harbour, durante vizita ne’ebé konsidera istórika hosi prezidente EUA, Barack Obama.

"Ho kualidade  primeiru-ministru japonés nian, ha’u oferese ha’u ninia sinseru no eternu kondolénsia ba sira nia klamar  ne’ebé maka mate iha ne’e, nomós  espíritu valente mane ho feto ho sira nia vida  lori hosi funu  ida ne’ebé hahú iha fatin ida ne’e ", hatete  Abe.

"Ita nunka no labele repete tan orrór sira iha funu", haktuir  Abe, no refere ba bombardeamentu japonés ne’ebé hamate norte-amerikanu liu 2.400  iha tinan 75 liubá.

Koa’lia iha Obama nia sorin, Abe agradese, iha sorin seluk, "toleránsia ba Japaun", elojia poder iha rekonsiliasaun.

Iha resposta, prezidente norte-amerikanu assegura katak  aliansa entre EUA no Japaun "nunka forte tebes" hanesan agora.

"Iha tempu di’ak no aat, ami iha ne’e atu kompleta", nia hatete, no afirma importánsia atu "labele demoniza buat ida ne’ebé lahanesan".

Abe no Obama iha ohin hala’o vizita istórika ida ba Pearl Harbour, ne’ebé hetan  atake lansa hosi  kasa-bombardeiru japonés marka Estadus Unidus inklui iha funu.

Ba dahuluk  maka primeiru-ministru japonés vizita memorial USS Arizona, harii iha fatin ne’ebá  iha inísiu tinan  1960.

SAPO TL ho Lusa
Vírus hosi gripi aviária hamate vítima iha Hong Kong

Vírus hosi gripi aviária hamate vítima iha Hong Kong

Mane ida ho tinan 75 mate iha Hong Kong, semana rua hafoin hetan tama iha ospitál tamba víru H7N9, estirpe gripe aviária estirpe gripe aviária ne’ebé hetan diagnostika hafoin halo  vizita ida ba Xina, anunsia iha horisehik  autoridade sira.

Idozu hosi Hong Kong ne’ebé desloka ba Changping, provínsia xineza Guangdong iha novembru ikus ne’e, mate iha loron Natal, tuir komunikadu ida ne’ebé fó sai iha horisehik hosi autoridade saúde antigu kolónia británika, sita hosi jornal South Xina Morning Post.

Kauza loloos ba ninia mate seidauk hatene, maibé hatene katak mane ne’e hetan problema seluk iha nia saúde.

Iha inísiu, bainhira nia tama ospitál, iha loron 09, diagnostika ho pneumonia, maibé teste ida, ne’ebé realiza tuir mai, iha pozitivu ba virus H7N9. Iha semana kotuk, autoridade sira deklara trata hanesan kazu dahuluk ne’ebé importa hosi gripe aviária iha invernu ne’e.

Sekretáriu ba Saúde Hong Kong nian, Ko Wing-man, afirma, iha kuarta-feira ne’e, katak idozu rekoñese vizita ida ba merkadu ne’ebé ho manu, ne’ebé moras kedas iha fatin ne’ebá, hafoin iha inásiu nega kualkér kontaktu ho manu kapoeira sira ou vizita ba merkadu.

Pasiente hela ho izolamentu hafoin ninia kondisaun  klasifika gravé.

Pelumenus ema 51 maka kontaktu besik liu ho idozu ne’e, inklui familia sira ne’ebé maka moris hamutuk ho nia no pessoál médiku, hetan vijilánsia médika.

Ne’e hanesan kazu badala 17.º hosi virus H7N9 ne’ebé konfirmadu iha Hong Kong.

Viziña Makau rejista, iha loron 14 liubá, kazu dahuluk ba infeksaun ida hosi grupu aviária iha ema.

Pasiente ho tinan 58, ne’ebé iha fatin ida faan manu nian, iha izolamentu iha Sentru Ospitál Conde de Saun Januário.

Iha sábadu, Servisu Saúde Makau deklara katak mane ne’e lahetan ona virus ne’e.

SAPO TL ho Lusa
Que 2017 seja um ano da limpeza desses "cancros criminosos" que roubam os povos. Bom Ano Novo

Que 2017 seja um ano da limpeza desses "cancros criminosos" que roubam os povos. Bom Ano Novo


Nos anos pós revolução de Abril em Portugal era frequentissimo escutarmos nas rádios portuguesas Sérgio Godinho que em quadras simples mas objetivas propagava via éter alguns dos princípios básicos da democracia e nos cantava algo de essencial num estado e sociedade verdadeiramente democrática e livre. Afirmava, e afirma - pois ainda é vivo e canta a liberdade - que só há liberdade a sério quando houver para todos "a paz, o pão,  habitação, saúde e educação". 

Na verdade esses os quatro pilares onde assenta a liberdade dos povos, para além do trabalho para todos justamente remunerado, assim como a distribuição equitativa da riqueza. Assim como tantos outros pilares essenciais que garantem a liberdade, independência, desenvolvimento cultural, social, tecnológico... e muitos outros.

Volvidos quase meio século da revolução e libertação de Portugal e dos países e povos que arrogantemente o regime colonial-fascista de Salazar-Caetano dizia serem Portugal - hoje constituintes da CPLP - está por cumprir a liberdade a sério de todos esses povos, incluindo Portugal ou Timor-Leste. Novas elites foram formadas. Promessas de tudo do melhor para as sociedades lusófonas são frequentemente pronunciadas por estes novos líderes. Promessas por cumprir conveniente e merecidamente por todos esses povos. 

Em vez da liberdade a sério, verdadeiramente democrática, assistimos aos descalabros da corrupção, dos roubos impunes de grande parte desses líderes. De Portugal a Timor-Leste é notório e muito significativo quanto o banditismo de políticos e de grandes grupos empresariais e económicos (mas também de alguns pequenos e médios empresários e funcionários estatais) desviam em seu benefício valores e recursos que pertencem legitimamente aos povos. E assim acontece por todo o mundo. Só por isso uns têm tanto e outros menos que nada.

O resultado destes roubos redunda na falta de liberdade a sério, na falta de democracia de facto, na falta de justiça social e justiça judiciária, na pobreza extrema, no "aparelho" da saúde sem recursos adequados, na falta de habitação e de escolaridade, na subalimentação, na fome, na poluição a que chamam "desenvolvimento", etc. etc.

Perante tal realidade importa a união dos povos em prol à tal Liberdade a Sério e da rejeição de líderes que vimos enriquecer em conluio com muitos outros. Sabemos que eles não são menos que uns ladrões que para possuírem criminosamente o que possuem condenam os povos a carências inadmissíveis, desumanas. Em Timor-Leste acontece muito isso, como pelos restantes países da CPLP e por todo o mundo. A solução deste descalabro social depende da união dos povos. Algo difícil de conseguir em pleno devido a idolatrações imerecidas de uns quantos líderes, de partidarismos cegos, de confiança que fazemos de tantos que não a merecem.

Que 2017 seja um ano da limpeza desses "cancros criminosos" que roubam os povos e causam divisões, divergências, guerras, fome e tantos outros males para a humanidade.

Temos (devemos) dar-lhes caça. Por uma vida justa. Por anos vindouros melhores. Pela liberdade a sério.

Bom ano de 2017.

AV / MM
FELIZ 2017, DEMOCRACIA, SAÚDE, JUSTIÇA E PAZ PARA TODOS OS POVOS DO MUNDO!

FELIZ 2017, DEMOCRACIA, SAÚDE, JUSTIÇA E PAZ PARA TODOS OS POVOS DO MUNDO!


DEVIDO ÀS COMEMORAÇÕES DESTA QUADRA FESTIVA TEMOS REDUZIDO SUBSTANCIALMENTE AS NOSSAS PUBLICAÇÕES NO TIMOR AGORA, ESPERAMOS QUE COMPREENDAM E NOS PERDOEM. É CERTO QUE GOSTAMOS QUE VISITEM SEMPRE QUE DESEJAREM O TIMOR AGORA E POR ISSO FAREMOS ALGUMAS PUBLICAÇÕES DE MODO REDUZIDO.

SÃO NOSSOS VOTOS QUE TENHAM PASSADO UM FELIZ NATAL E QUE O NOVO ANO DE 2017 LHES TRAGA MAIOR FELICIDADE E MELHORES CONDIÇÕES DE VIDA EM TIMOR-LESTE E NOS PAÍSES DE TODO O MUNDO.

QUE A PAZ NESTE ANO QUE VAI INICIAR-SE SEJA UMA REALIDADE EM TODOS OS PAÍSES E PARA TODOS OS POVOS DO MUNDO.

MUITO AGRADECIDOS POR NOS ACOMPANHAREM ATRAVÉS DA VOSSA PRESENÇA VIRTUAL, AMIZADE E COLABORAÇÃO.

FELIZ 2017.

segunda-feira, 26 de dezembro de 2016

KJ Husu Aselera Prosesu Kazu Indisiplinar Polísia Nian

KJ Husu Aselera Prosesu Kazu Indisiplinar Polísia Nian

DILI, (ANTIL) - Komandante Jerál (KJ) Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Júlio Hornay husu atu aselera prosesu kazu indixiplinar hosi membru PNTL ne’ebé oras-ne’e sei pendenti.

“Husu atu ita hala’o servisu hodi aselera prosesu kazu indixiplinar hosi membru PNTL,” Komisariu PNTL Júlio Hornay afirma iha nia diskursu hafoin fó tomada pose ba Superintendenti, Jorge Nelson Amado Monteiro, Orlando Gomes  ho Ludgerio P. M. Lay iha Kuartel Jerál PNTL, Kaikoli, Dili, Kinta (23/12).

Superintendenti Jorge N.A.Monteiro simu pose nu’udar Xefi Investigasaun Kriminál. Antes  ne’e, okupa hosi Superintendenti Ludgerio Lay.

Superintendenti Orlando Gomes, ne’ebé antes ne’e mamuk maibé tau matan hosi Xefi Inspetór Jerál, simu fali pozisaun foun nu’udar Xefi Departementu Justisa.

Entretanti Superintendenti Ludgerio Lay ne’ebé assume hikas kargu foun nudar Xefi servisu Administrasaun no Planiamentu. Molok ne’e, kaer kargu Xefi Investigasaun Kriminál.

Komisáriu Polisia, Júlio Hornay husu ba superior PNTL sira, tenki servisu ho fuan no laran hodi servi rai doben Timor-Leste no Povu.

“Imi na’in tolu, komandu fó fiar ba imi. Husu atu servisu ho fuan no laran, atu servi povu no rai ne’e ho di’ak. Hein katak ho ita-nia prezensa, bele kontinua solusiona kazu sira-ne’ebé iha,” Júlio Hornay nia dehan tan.

Ba Superintendenti Ludgerio Lay, Komisáriu Julio Hornai husu atu konsentra iha servisu hodi fila nia mehi sira ne’ebé mak durante iha ba realidade, liu-liu oinsá prepara Planu Dezenvolvimentu Estratejiku Polísia Nasionál Timor-Leste.

“Didika imi-nia án ho vontade. Tanba ho vontade mak bele produz rezultadu servisu di’ak. Imi bele matenek, maibé sei la iha vontade, servisu mós ladi’ak ,” Komiráriu Jerál,  Hornay reafirma.  (Jornalista : Manuel Pinto/Editór: Otelio Ote )

Foto: Komisariu Julio Hornay
Amor e justiça, a série que em 2017 vai levar temas sociais à televisão timorense

Amor e justiça, a série que em 2017 vai levar temas sociais à televisão timorense

António Sampaio, da agência Lusa

Díli, 26 dez (Lusa) - A intensidade do momento apontava a que Vitor, polícia, beijasse Rosa, advogada de direitos humanos, mas o medo ou a inexperiência não deixaram o jovem ator timorense José ir além de um beijo na testa à sua coprotagonista Irim.

E depois um riso envergonhado, que se contagia aos vários timorenses que ajudam com a sonoplastia, a claquete e as luzes na filmagem que decorria na sede da Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR) em Díli.

"Corta", disse Luigi Acquisto, produtor e diretor da série "Amor e Justiça", que está a ser produzida para a televisão nacional timorense, a TVTL, e que está na reta final de filmagens.

"Beija-a, mas se não a beijas, não dês beijo na testa. Fica só a olhar para ela", explicou ao jovem José Sarmento Piedade, ator há poucos meses e que á sua frente tinha uma das maiores estrelas do jovem cinema timorense, Irim Tolentino, protagonista da primeira longa-metragem do país, A Guerra de Beatriz.

Os dois protagonistas de "Amor e Justiça" - série produzida pela Dili Film Works e filmada ao longo das últimas 10 semanas em vários pontos de Timor-Leste - são um dos fios condutores de uma série sem precedentes no país.

Mais de 100 atores, contratados pelo facebook e de boca em boca, alguns dos quais integram a equipa de filmagem de quase 40 elementos que prepararam uma série de 20 episódios que, em blocos de dois - e com histórias que servem de fio condutor a todos eles - analisarão aspetos importantes da vida em Timor-Leste.

"No início pensávamos que encontrar os atores seria mais difícil do que acabou por ser. As coisas mudaram e conseguimos contar com muitos jovens com alguma experiência em teatro, mas conseguimos encontrar muitas pessoas, de todas as idades, sem experiência, mas que fizeram um ótimo trabalho", disse Luigi Acquisto, em declarações à Lusa.

"Um dos maiores desafios de um processo como este é a logística que em Timor-Leste pode ser complicada, especialmente se estás a filmar em muitos locais, com um calendário e orçamento apertados", explicou.

Para Irim Tolentino, esta é uma série especialmente importante por tratar de assuntos como direitos humanos que são cruciais para a situação em Timor-Leste e que, como o filme Guerra da Beatriz, marcam momentos destacados do país.

"A Guerra da Beatriz foi um filme muito importante para Timor-Leste porque foi a primeira vez que contamos a história de Timor-Leste e de massacres como o de Kraras", disse.

"Esta série também é muito importante porque falamos de muitos temas importantes para a sociedade timorense. E o meu papel é de uma mulher forte, que defende muitos dos casos que aparecem na história. Adoro", afirmou.

José Piedade mal consegue acreditar na oportunidade que teve: ser ator de repente, quando estava no desemprego, depois de algum tempo a trabalhar como geólogo, área em que as oportunidades são poucas.

"Eu participei para conseguir ter uma nova experiência. É a primeira vez que participo num filme. No início custou muito, mas agora já é mais fácil", disse, explicando que gostava de repetir.

"Amor e Justiça" envolve 20 episódios e a história aborda áreas tão diversas como o sistema judicial, violência doméstica e de género, assuntos ambientais, corrupção e outros.

Acquisto destacou que este é dos poucos projetos de produção feitos em tétum, com atores e técnicos timorenses - apoiados por uma equipa australiana e com financiamento da União Europeia e que, considera, devem ser replicados.

"Este tipo de programas são muito importantes para ajudar a desenvolver uma identidade e de nação", disse.

Como muito em Timor-Leste, onde ainda há bastantes projetos pioneiros, a realização da série acaba também por ser um espaço de formação, com jovens timorenses a serem atores e elementos da produção.

É o caso de Doroteia Castela que na série interpreta Paula - "uma jovem que vem da montanha para estudar na universidade, tem que viver em casa da tia que todos os dias, em vez de ir estudar, a obriga a ir vender pão".

A jovem, que foi uma criança figurante na Guerra de Beatriz - também produzido pela Dili Film Works - ajuda noutros elementos da série e, neste caso, é responsável pela claquete improvisada num quadro branco em que, com a mão, vai apagando os números que se sucedem.

A sua história é, tristemente, demasiado comum em Timor-Leste, onde muitos jovens viajam ou são aliciados dos distritos para a capital com a promessa de emprego ou estudo e acabam a ser quase empregados domésticos ou vendedores ambulantes para familiares com menos escrúpulos.

A série passa por vários locais simbólicos dentro e fora da capital, incluindo o Cemitério de Santa Cruz, zonas montanhosas e um posto do chefe de suco (freguesia).

ASP // VM
China estabelece laços diplomáticos com São Tomé e Príncipe

China estabelece laços diplomáticos com São Tomé e Príncipe

Pequim, 26 dez (Lusa) -- A China estabeleceu hoje laços diplomáticos com São Tomé e Príncipe, depois de o país ter cortado relações diplomáticas com Taiwan, segundo avança a agência estatal Xinhua.

Representantes dos dois países, incluindo o ministro dos Negócios Estrangeiros chinês, Wang Yi, assinaram documentos numa cerimónia junto das duas bandeiras em Pequim, hoje, descreve a Associated Press.

A agência norte-americana descreve o acontecimento como uma vitória para a China, que considera Taiwan parte do seu território. A ilha só é reconhecida formalmente por 21 Estados, já que fazê-lo impede as relações com a China.

No dia 20, o governo são-tomense anunciou o corte com Taiwan após reunião do Conselho de Ministros, indicando que a decisão assenta no reconhecimento do princípio da existência de uma só China.

"O governo da República Democrática de São Tomé e Príncipe, após consulta com o chefe do Estado (Evaristo de Carvalho), decidiu cortar formalmente as relações diplomáticas estabelecidas com Taiwan", lia-se no documento.

"Neste sentido, o Conselho de Ministros orientou o ministro dos Negócios Estrangeiros e Comunidades para, pelos canais oficiais, tomar imediatamente todas as disposições adequadas", acrescentou.

No comunicado de oito parágrafos, o governo referiu a "conjuntura internacional atual e da sua perspetiva de evolução e tendo em conta a agenda de transformação do país e os objetivos de desenvolvimento do milénio" como um dos motivos da rutura com Taiwan.

O Executivo do primeiro-ministro Patrice Trovoada sublinhou, por outro lado, que a evolução da conjuntura interna e a política económica do seu governo "impõem a defesa dos interesses genuínos de São Tomé e Príncipe e do seu povo", apesar de "não abdicar dos valores cardinais da sua política externa e o reforço da sua adesão ao princípio da não-ingerência nos assuntos internos de outros estados".

"As tensões prevalecentes no plano internacional, a multipolarização dos centros de decisão, bem como a defesa cada vez mais aguerrida dos interesses nacionalistas por parte dos principais atores da cena internacional em detrimento do multilateralismo, opção de longe mais favorável a expressão dos pequenos estados", foi igualmente justificado pelo governo são-tomense para o corte de relações com Taiwan.

No dia 21, o Governo chinês considerou "natural" a decisão de São Tomé e Príncipe de cortar relações diplomáticas com Taiwan e reconhecer a República Popular da China, realçando que o país africano fez a "escolha certa".

"É natural. Quando reconheces e decides finalmente que é a altura de fazer a escolha certa, esse é o momento", disse à agência Lusa a porta-voz do ministério chinês dos Negócios Estrangeiros, Hua Chunying.

Apesar de o país africano ter suspendido as relações com Pequim em 1997, reconhecendo Taiwan, o presidente Manuel Pinto da Costa visitou a China em duas ocasiões pelo menos.

"A China agradece e dá as boas-vindas ao regresso de São Tomé e Príncipe ao lado certo do princípio 'Uma só China'", disse Hua Chunying.

"O princípio 'Uma só China' [visto por Pequim como garantia de que Taiwan é parte do seu território] é o pré-requisito e base política para a China manter e desenvolver relações amigáveis e de cooperação com outros países", acrescentou.

Pequim considera Taiwan uma província chinesa e defende a "reunificação pacífica", mas ameaça "usar a força" caso a ilha declare independência.

Já Taiwan, a ilha onde se refugiou o antigo governo chinês depois de o Partido Comunista (PCC) tomar o poder no continente, em 1949, assume-se como República da China.

Pequim e Taipé afirmam que existe uma só China.

Quando São Tomé decidiu reconhecer Taiwan, a ilha era um dos quatro "tigres asiáticos", ao lado da Coreia do Sul, Hong Kong e Singapura.

Apoiada numa pujante economia, Taiwan investia muito dinheiro na expansão do seu espaço político internacional.

Entretanto, a República Popular da China tornou-se a segunda maior economia mundial, com as maiores reservas cambiais do planeta, no valor de 3,44 biliões de dólares.

ISG (JOYP/MYB)// DM
Pelumenus elementu 14 hosi grupu Estadu Izlámiku mate hosi konfrontu iha Irake

Pelumenus elementu 14 hosi grupu Estadu Izlámiku mate hosi konfrontu iha Irake

Pelumenus  elementu 14 hosi grupu estremista Estadu Izlámiku (EI) mate iha kalan  ne’e no  na’in ualu hetan iha konfrontu ho tropa irakianu iha sidade Mosul, norte nasaun nian.

Líder hosi forsa irakianu iha oin, Jenerál Abdelwahab al Saedi haktuir ba ajénsia notisioza Efe katak  Estadu Izlámiku lansa atake ida hasoru unidade iha bairro Al Zuhur, iha  metade orientál Mosul, bastiain prinsipál 'jihadistas'nian iha Iraque.

Konfrontu ne’e la’o durante oras tolu, informa  Abdelwahab al Saedi.

Líder militar ne’e hatete katak EL aproveita klima ne’ebé difísil hodi halo atake ba tropa sira entrada bairro Al Zuhur nian, maibé informa katak ninia ema sira  hasoru  atake ne’e no hamate  na’in  14.

Fonte hanesan hatutan katak elementu EL nian uza tipu kilat oioin, iha  entre 'jihadistas' bombista suisidu nakonu ho sinturaun esplozivu hamate molok halo esplozaun.

Ezérsitu irakianu no forsa kurda sira lansa iha loron 17 outubru liubá ofensivu ida atu  liberta Mosul, ne’ebé kontrola  hosi 'jihadista' sira dezde juñu 2014.

SAPO TL ho Lusa
Putin anunsia loron lutu nasionál ba vítima aviaun monu iha Mar Negro

Putin anunsia loron lutu nasionál ba vítima aviaun monu iha Mar Negro

Prezidente russu, Vladimir Putin, anunsia iha horisehik segunda-feira hanesan loron  lutu nasionál ba vítima iha asidente ho aviaun militar ne’ebé monu iha Mar Negro ho ema  92 iha laran.

"Aban sei  dekreta hanesan loron lutu nasionál", informa Putin iha televizaun russa.

Xefe Estadu russu afirma katak hala’o ona " investigasaun komprensivel ida" atu hatene kauza hosi asidente ne’e no "buat sira ne’e hotu realiza duni  hodi apoiu familia vítima sira".

Molok ne’e, Ministériu Defeza Rússia haktuir ona katak, hafoin buka durante oras balun, lahetan sobrevivente sira.

Aparellu Tu-154 sai iha oras  05:20 hosi  aeroportu Sochi, iha kosta Mar Negro, no lakon hafoin sai iha minutu balun. sai hanean destinu baze russa nin ba  Hmeimim, besik sidade síria/Latakia.

Iha laran nakonu ho militar, jornalista russu sia no  integrante koru no grupu dansa Alexandrov, ezérsitu russu na’in 64, ne’ebé sei ba  partisipa iha festivál Tian Foun iha baze aérea.

SAPO TL ho Lusa
Governu Fo Projetu Ba Emprezariu Internasional

Governu Fo Projetu Ba Emprezariu Internasional

DILI - Projetu boot neebe maka implementa iha rai laran, Govermu fo ba emprezariu Internasional, tanba emprezariu Internasional sira iha kapasidade finanseiru.

Prezidente Komisaun E (PN), neebe trata asuntu Infraestrutura deputadu Pedro da Costa hateten, Governu fo projetu boot ba emprezariu Internasional  liu husi kongkursu para a hetan obra ida neebe ho kualidade, tanba povu sira nee sempre kestiona maka obra kualidade.

Obra kualidade nee se ita lafo ba ema neebe iha kapasidade, iha teknik injireniu neebe diak planu neebe diak, ita labele hetan obra neebe kualidade neebe ita fo oportunidade ba emprezariu internasional sira tanba sira iha kapasidade finanseiru ,” dehan deputadu ba STL, iha PN, Dili, Sesta (23/12/2016).

Nia dehan, obra neebe emprezariu nasional sira halo aat fila fali nee, tanba planu no injineiru sira laduk iha kualiade halo obra neebe diak. Hare exemplu ida husi projetu sira lao iha ZEESM neeba nee  lahetan keuntungan, maibe hakarak deit obra neebe ke iha kualidade deit.

Iha fatin hanesan membru PN husi bankada Frente Mudansa, Jorge da Conceicao Teme hateten, TL nakloke ba kompania estrajeiru, tanba entermus kapasidade teknika, kapasidade finanseira tenke aseita Timor nee iha prosesu atu hadia nia aan neneik. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sabado (24/12/2016). Carme Ximenes

Suara Timor Lorosae

domingo, 25 de dezembro de 2016

Rezolve Problema Veteranu, Tenki Ativa Organizasaun Rezistensia

Rezolve Problema Veteranu, Tenki Ativa Organizasaun Rezistensia

DILI - Atu rezolve problema veteranu iha rai laran governu tenki reativa organizasaun rezistensia, atu nunee labele fahe veteranu sira hare malu matan lamos tamba sira neebe simu osan no la simu osan.

Tuir Prezidente Republika Taur Matan Ruak katak, nia parte veta lei konseilu veteranus tamba hare iha problema barak no fiar konseilu veteran hari mos la rezolve problema veteran.

Hau fiar hari konseilu veteranus la rezolve problema veteranu tamba nee hau propoin ba governu hari fali estrutual uluk tempu rezilstensia ho fo naran ba governu atu servisu tuir,” dehan Taur liu dialogu komonitaria Kinta (22/12/2016) iha suku Lahane Oriental.

Nia hatete uluk tempu funu buat hotu lao tuir eskada mak foin too iha leten maibe agora buat hotu ba liu leten, tan nee hamosu konfuzaun boot tan nee tenki hamos fali organizasaun rezistensia.

Taur hatete estadu nia hakarak partisipasaun veteranu sira nian durante tempu luta bele hetan direitu maibe tuir tuir ida-idak nia kontribuisaun nunee labele aumenta loron ida no hamus loron ida mos.

Iha fatin hanesan Povu suku Lahane Oriental Carmelita do Amaral Guterres hatete ema neebe mak servisu nudar funsionariu estadu ho vensimentu neebe mak kiik, maibe ema neebe mai husi estranjeiru simu osan boot liu fali timor oan. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sabado (24/12/2016). Timotio Gusmao

Suara Timor Lorosae
Drainazen Intupidu, Xanana Fo Sala Tribunal De Kontas

Drainazen Intupidu, Xanana Fo Sala Tribunal De Kontas

DILI - Drainazen intupidu iha area Komoro, hamosu inundasaun iha Airo Portu Nicolau Lobato, Eis Primeiru Ministru, atual Ministru Planiamentu Inviestimentu Estrateziku Kay Rala Xanana Gusmao fo sala ba Tribunal de Kontas, tanba husi V Governu Kostitusional kedas impresta osan husi Banku ida husi Xina ho montante Millaun 50, hodi halo drainazen sira, maibe Tribunal de Kontas la fo izin (bistu) too agora.

Lia hirak nee hatoo husi Eis PM Xanana ba STL, wainhira hamos hela drainazen, iha Komoro Kampu Baru, Dili, Sesta (23/12/2016).

Hau lisensa, Hau Mai Serbisu tamba Tribunal de Kontas la fo izin ba kontratu ida ho Xina atu impresta osan ho montante millaun 50 atu hadia drainazen, tanba nee Tribunal de Kontas hatene Tuur deit, iha sira nia kantor maka hasai desizaun arbiru, nee mak hau mai serbisu,” hateten Xanana.

Iha semana kotuk liu ba Primeiru Ministru Rui Maria de Araujo mos halo inspesaun urjentimente ba Airo Portu, tanba impaktu husi inundasaun neebe mosu iha dia 14 de Dezembru 2016, fo impaktu boot ba pasazeirus avaun sira hodi ba sae aviaun.

Neduni Primeiru Ministru mos kestiona konba orsamentu neebe Governu TL impresta husi Banku ida iha Xina, hodi halo drainazensira iha Airoportu Rotunda inklui drainazen sira iha Dili laran, maibe orsamentu nee, too agora ema seidauk fo, tanba Tribunal de Kontas la vistu.

Iha fatin hanesan Ministru Obras Publiku Gastao Sousa hateten hahu agora ba oin tenke halo limpeza ba drainazen sira neebe intupidu, liu-liu iha Airo Portu nia laran, nune mos iha area husi INAP nia, MAP nia oin no ba too iha Rotunda Comoro, para bee nee sulin tuir nia dalan, para la bele hamosu inundasaun. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL Web, edisaun Sabado (24/12/2016). Joao Anibal, Joao Fatima, Natalino Belo

Suara Timor Lorosae
Papa recorda crianças vítimas de guerra e pobreza na homilia da Missa do Galo

Papa recorda crianças vítimas de guerra e pobreza na homilia da Missa do Galo

Cerca de dez mil pessoas encheram a basílica de São Pedro, em Roma

O Papa Francisco dedicou hoje a homília da Missa do Galo, na basílica de São Pedro, em Roma, às crianças que vivem sob bombardeamentos, refugiadas ou em situação de pobreza.

Perante cerca de dez mil pessoas, que encheram a basílica, o Papa Francisco pediu aos fiéis que escutem "as crianças que, hoje, não estão recostados num berço nem são acarinhados pelo afeto de uma mãe ou de um pai".

Na homília, recordou aqueles que têm de viver em refúgios para escapar a bombardeamentos ou que se encontram numa embarcação de migrantes ou vivem na miséria.

Diário de Notícias - Foto: REUTERS/TONY GENTILE

Leia mais
NATAL POBRE NA CIDADE ONDE JESUS NASCEU

NATAL POBRE NA CIDADE ONDE JESUS NASCEU

Há muitas visitas à Terra Santa mas a economia palestiniana pouco beneficia disso

A presidente da Câmara de Belém, Vera Babun, é daquelas pessoas que, apesar das dificuldades, continuam a irradiar energia e otimismo. É senhora de si mesma. Viúva e mãe de cinco filhos, tornou-se a primeira palestiniana a governar esta autarquia simbólica, depois de ter vencido as eleições locais do final de 2012. E continua à frente do município, dado que a nova ida às urnas, convocada para o passado dia 8 de outubro, foi adiada indefinidamente por decisão do Supremo Tribunal da Autoridade Palestiniana.

Este detetou várias irregularidades de forma na apresentação das candidaturas, mas a resolução deve-se mais ao medo do potencial avanço do movimento islamita radical Hamas noutras cidades da Cisjordânia, como Hebron e Nablus.

TURISMO SÓ NO NATAL E PÁSCOA

No seu quinto Natal consecutivo em funções, a autarca de Belém, Babun, gaba-se de ter conseguido um alto número de reservas nos hotéis para esta quadra. “O que é realmente preciso, contudo, é conseguir que a ocupação hoteleira tenha uma frequência regular e não se limite unicamente às celebrações do Natal e da Semana Santa”.

Ato contínuo, lastima que o maior problema que o turismo enfrenta na Palestina seja o seu carácter precário. Ou seja, que “a maioria dos turistas e peregrinos se alojem em hotéis israelitas, vindo a Belém de autocarro e passando na cidade apenas três ou quatro horas. Acabam por fazer gastos mínimos e o proveito económico fica do lado israelita”.

Quanto aos grupos nacionais que mais visitam a terra onde terá nascido Jesus, “destacam-se os russos, que são quem faz mais reservas hoteleiras, seguidos dos polacos e, ultimamente, também por gente de países orientais como a China e a Índia”.

Entretanto, os peregrinos da Europa Ocidental tendem a pernoitar em Jerusalém ou Telavive e entram “apenas para visitar a Basílica da Natividade e a Gruta do Leite, dar um breve passeio pela Praça do Presépio e, quando muito, ir até ao Campo dos Pastores”, prossegue a autarca.

É um turismo efémero que praticamente não gera lucros. Os guias oferecem-se com insistência aos turistas, baixando os preços até montantes irrisórios. Os vendedores ambulantes de recordações quase suplicam para que alguém lhes compre um qualquer objeto feito da típica madeira de oliveira. Uns e outros têm de alimentar as respetivas famílias e a verdade é que a economia local é incapaz de lhes propiciar um emprego melhor.

A presidente da Câmara assegura que a construção do impressionante muro de separação — que reduziu o perímetro municipal de 33 para apenas 7,2 quilómetros quadrados — asfixiou a economia da cidade. “Somos a zona com a maior taxa de desemprego de toda a Cisjordânia, que supera os 20%”, explica, com pesar. Noutros tempos as pessoas podiam ir trabalhar ou fazer comércio em Jerusalém ou Ramallah mas, agora, a presença do muro e dos controlos militares impossibilita-o. “A falta de emprego e de expectativas leva as pessoas a emigrar para o estrangeiro, sobretudo os nossos jovens”.

Este fenómeno ganha expressão especialmente entre os cristãos, outrora maioritários na região administrativa formada por Belém, Beit Yala e Beit Sahur. Hoje são menos de 38% e, se nada for feito a nível económico ou político, a taxa continuará a baixar inexoravelmente.

VISITE A PALESTINA

A Rua da Estrela, no bairro histórico da cidade, converteu-se num dos pontos escolhidos pela Câmara Municipal para tentar revitalizar o turismo. A sua reabilitação foi financiada pela Agência Espanhola de Cooperação Internacional (AECID) no âmbito do programa “Belém 2000” (o papa João Paulo II visitou Belém, no final de 1999, por ocasião da passagem do milénio e do ano jubilar), mas agora mal se pode transitar por esta via emblemática. Aparece franqueada por portas azuis que ocultam lojas e outros estabelecimentos vazios, em cuja penumbra se adivinha a história dos seus residentes, criando um ambiente entre o místico e o fantasmagórico.

Descendo pela Rua da Estrela encontra-se o centro Visite a Palestina, uma iniciativa lançada por empresários locais para atrair os turistas em épocas de vacas magras. “Aqui pode planear toda a sua viagem, fazer as reservas de hotel e saber quais são as principais atrações da zona”, explica Sami Khoury, fundador do projeto.

Um recinto acolhedor, onde também vendem artesanato palestiniano, “que se fabrica desde Jenin até Gaza”, afirma, orgulhoso. Também organizam aulas de cozinha, visitas guiadas e projeções de cinema. Estas iniciativas visam seduzir um turismo sempre volátil, por causa das intermitências de um conflito que afeta, com maior ou menor virulência, esta região do Médio Oriente.

Belém voltará, pois, a ser o epicentro do mundo cristão ao longo destas festividades. Milhões de pessoas estarão ligadas à cidade, via satélite, para assistir em direto à Missa do Galo. Para os seus residentes, todavia, parece menos importante aparecer na televisão durante estes dias notáveis do que poder viver em liberdade e com dignidade durante o resto do ano.

Júlio de La Guardia – Expresso

Foto: Soldado palestiniano vigia a Igreja da Natividade por ocasião da cerimónia do acender das velas - ABED AL HASHLAMOUN / EPA
JESUS NASCEU EM BELÉM OU EM NAZARÉ?

JESUS NASCEU EM BELÉM OU EM NAZARÉ?

Vicente Balaguer*

Com base nos Evangelhos o autor responde aonde Jesus nasceu

São Mateus diz de maneira explícita que Jesus nasceu em “Belém de Judá, no tempo do rei Herodes" (Mt 2,1 cfr. 2, 5.6.8.16) e São Lucas diz o mesmo (Lc 2, 4.15). O evangelho de São João menciona o fato de maneira indireta. “Produziu-se uma discussão a propósito da identidade de Jesus e alguns daquela multidão diziam: Este é realmente o profeta. Mas outros diziam: Este é o Cristo. Mas outros protestavam: É acaso da Galiléia que há de vir o Cristo? Não diz a Escritura: O Cristo há de vir da família de Davi, e da aldeia de Belém, onde vivia Davi?" (Jo 7, 40-43).

O quarto evangelista serve-se aqui de uma ironia: ele e o leitor cristão sabem que Jesus é o Messias e que nasceu em Belém. Alguns opositores de Jesus querem demonstrar que não é ele o Messias dizendo que, se assim fosse, teria nascido em Belém. Afirmam que sabem (pensam saber) que nasceu em Nazaré. Esse tipo de procedimento é habitual no quarto evangelho (Jo 3, 12; 6, 42; 9, 40-1). Por exemplo, na pergunta da mulher samaritana: “És, porventura, maior do que nosso pai Jacó?" (Jo 4, 12), os ouvintes de João sabem que Jesus é o Messias, Filho de Deus, superior a Jacó. De modo que a pergunta da mulher era uma afirmação dessa superioridade. Portanto, o evangelista prova que Jesus é o Messias inclusive com as afirmações de seus opositores. Esse foi o consenso comum entre fiéis e pesquisadores durante mais de 1900 anos.

No entanto, no século passado, alguns pesquisadores afirmaram que Jesus é tido em todo o Novo Testamento como “o Nazareno", isto é, que provém de Nazaré, e que a menção de Belém como lugar de nascimento seria uma invenção dos primeiros evangelistas que revestem Jesus com características que, naquele momento, atribuíam-se ao futuro messias: ser descendente de Davi e nascer em Belém. É certo que uma argumentação como essa não prova nada. No século I, diziam-se várias coisas do futuro messias que não se cumprem em Jesus e, pelo nosso conhecimento atual, o nascimento em Belém não parece ter sido uma das principais provas para demonstrar a legitimidade do Messias.

Deve-se pensar na direção contrária: os evangelistas descobrem nos textos do Antigo Testamento que se cumpre nEle esse atributo messiânico justamente porque Jesus, que era de Nazaré, ou seja, que lá foi criado, havia nascido em Belém. Além disso, todos os testemunhos da tradição garantem os dados evangélicos. São Justino — nascido na Palestina por volta do ano 100 d.C. — menciona, uns cinquenta anos mais tarde, que Jesus nasceu em uma cova de Belém (Diálogo 78). Orígenes também dá testemunho do fato (Contra Celso I, 51). Os evangelhos apócrifos atestam o mesmo (Pseudo-Mateus, 13; Protoevangelho de São Tiago, 17ss.; Evangelho, 2-4).

Em resumo, o parecer comum dos estudiosos contemporâneos considera que não há argumentos fortes para contradizer o que afirmam os evangelhos e o que assegura a tradição: Jesus nasceu em Belém de Judá, no tempo do rei Herodes.

Bibliografia
PUIG, A. Jesús. Una biografía, Destino, Barcelona 2005.
GONZÁLEZ ECHEGARAY, J. Arqueología y evangelios, Verbo Divino, Estella 1994.
MUÑOZ IGLESIAS, S. Los evangelios de la infancia, BAC, Madrid, 1990.