sábado, 2 de setembro de 2017

Prezidénsia Meza PN, FRETILIN no PLP La Konsege Konsensu

Prezidénsia Meza PN, FRETILIN no PLP La Konsege Konsensu

DILI, (TATOLI) - Enkontru Tékniku entre  partidu FRETILIN no Partidu Libertasaun Popular (PLP) iha Hotel Novo Turismo, Lecidere, Dili, sábadu dader ohin, la konsege konsensu, tan ne´e partidu rua refere sei avansa ho ida-idak nia kandidatu mesak iha eleisaun ba Prezidenti Parlamentu Nasionál (PN), Tersa (05/9).

Razaun la konsege konsensu tanba partidu rua ne´e defende ida-idak nia kandidatu ba Prezidenti Parlamentu Nasionál. FRETILIN hakarak meza Parlamentu lidera hosi FRETILIN tanba partidu mais votadu. Enkuantu, PLP hakarak PLP maka lidera tanba hola parte iha koligasaun.

“Ami hanoin katak iha 5 Setembru maka ami avansa iha Parlamentu Nasionál,” Adjuntu Sekretáriu Jerál Partidu FRETILIN, José Reis hato´o informasaun ne´e ba jornalista sira hafoin reuniaun tékniku hodi deside kona-ba prezidénsia meza PN.

Timor-Leste e Austrália alcançam acordo histórico sobre delimitação de fronteiras

Timor-Leste e Austrália alcançam acordo histórico sobre delimitação de fronteiras


Timor-Leste e a Austrália alcançaram um acordo sobre os "elementos centrais" da delimitação de fronteiras marítimas entre os dois países e sobre o estatuto legal para o desenvolvimento do poço de gás de Greater Sunrise no Mar de Timor.

Segundo um comunicado de uma Comissão de Conciliação das Nações Unidas o acordo surgiu depois de uma nova ronda de encontros confidenciais entre delegações dos dois países que decorreram na última semana em Copenhaga.

O acordo abrange "os elementos centrais da delimitação dos limites fronteiriços no Mar de Timor (...) aborda o estatuto legal do campo de gás Greater Sunrise, o estabelecimento de um regime especial para Greater Sunrise, um caminho para o desenvolvimento do recurso e a partilha da receita resultante".

Segundo informa a Comissão, o conteúdo concreto do acordo continuará, para já a ser confidencial, com as partes e a comissão a analisarem até outubro - quando o teor será divulgado - "várias questões e detalhes remanescentes".

Amerika Fo Formasaun Ba Juis TL

Amerika Fo Formasaun Ba Juis TL

DILI - Estadus Unidus Amerika (EUA) liu husi Gabineti Judisiariu husi Embaixador Amerika iha Timor Leste fo formasaun ba juis Tribunal Rekursu ho juis Tribunal Distrital Dili sira hodi aumenta tan sira nia koinesementu iha area juridiku nian.

Tuir Juis Administrador Tribunal Distrital Dili, Duarte Tilman hatete katak, formasaun neebe fo husi reprezentante estadu Amerika iha TL nee hanesan, tanba sira kada tinan iha programa kona-ba formasaun ba juis Timor oan.

“Formasaun nee halao dala 5 ona, halo iha kada tinan-tinan. Formasaun nee atu indentifika kestaun neebe importante aktual, para bele halo diskusaun hanesan lei foun ruma, artigu neebe interpreta seidauk diak, kazu neebe akontese barak iha Timor nia faila, needuni ho formasaun ida nee bele halo planu oinsa mak bele halo prevensaun,” dehan Duarte ba Jornalista sira iha Hotel Ramelau, Aimutin, Kuarta, (30/08/2017).

Komunidade Preokupa Ahi Mate-Lakan

Komunidade Preokupa Ahi Mate-Lakan

Dili - Komunidade Kapital Dili kontinua preokupa ho ahi eletrisidade mate-lakan liuliu tempu kalan, tanba dalaruma kestaun natureza.

Dehan Director Jeral EDTL Virgilio Guterres ba STL iha Edifisiu Sentral EDTL Caicoli Dili, Tersa (29/8/2017).

Tuir Virgilio katak, sempre akontese ahi eletrisidade mate-lan liuliu iha tempu kalan bele mos makina abaria, dalaruma konsekuensia husi anin boot bele rejulta ai-monu kona instalasaun eletrisidade a konsekuisan ahi mate duni tanba nee mak ita konsidera natureza.

Nunee mos parte seluk iha Kapital Dili kompania barak halao hela servisu ho orsamentu ratifikativu tinan ida nee nian neebe agora dadaun halao hela obra. Tanba nee kada loron EDTL sempre hamate ahi kada loron oras rua nia laran.

Ema na'in 800 mate iha konflitu ho estremista sira iha súl Filipina nian

Ema na'in 800 mate iha konflitu ho estremista sira iha súl Filipina nian

Pelumenus ema na'in 801 mate ona iha súl Filipina nian, hafoin kombate durante fulan tolu resin iha Marawi, ne'ebé ezérsitu prepara asaltu final hasoru estremista sira Estadu Islámiku nian, fó sai hosi notísia iha loron-sesta ne'e.

Vítima mortal sira inkluo rebelde na'in 620 no soldadu na'in 136, aleinde ema sivil na'in 45, fó sai hosi komunikasaun lokal sira, ne'ebé haktuir balansu ofisial foun ne'ebé maka Forsa Armada fó sai iha loron-kinta kalan.

Ema rihun 360 resin, metade maka labarik sira, kontinua hanesan deslokadu tanba konflitu ne'ebé hahú dezde 23 Maiu, haktuir hosi organizasaun Asaun hasoru Hamlaha.

Kuaze ema na'in 400 mate iha konfrontu entre rohingya no forsa seguransa Birmánia nian

Kuaze ema na'in 400 mate iha konfrontu entre rohingya no forsa seguransa Birmánia nian

Ezérsitu Birmánia nian hatete katak kuaze ema na'in 400 mate iha konfrontu foun sira iha estadu Rakhine, hafoin forsa sira seguransa nian hetan atake hosi rebelde sira hosi minoria étnika rohingya.

Númeru sira, publika iha loron-sesta iha pájina Facebook hosi komando militar nasaun nian, hanesan aumentu maka'as relasionadu ho na'in 100 ne'ebé fó sai antes.

Deklarasaun refere katak na'in 29 hosi na'in 399 ne'ebé maka maka la'ós hanesan rebelde rohingya, ne'ebé komando militar hatete hanesan terorista sira.

Michel Temer hahú vizita ba Xina hodi buka interesadu iha privatizasaun sira

Michel Temer hahú vizita ba Xina hodi buka interesadu iha privatizasaun sira

Michel Temer, prezidente Brazil nian, hahú iha loron-sesta vizita ofisial ida ba Xina, ne'ebé hein atu dada investidor xinés sira ba projetu ambisiozu ba privatizasaun sira iha nasaun iha tinan 20, ne'ebé inklui portu sira, estrada sira ho aeroportu sira.

Temer iha loron-sesta ne'e hasoru malu ho nia homólogu xinés, Xi Jinping, no primeiru-ministru Xina nian, Li Keqiang, antes partisipa iha fórum hosi grupu ekonomia emerjente sira BRICS (Brazil, Rúsia, Índia, Xina ho Áfrika-Súl), iha sidade Xiamen, iha kosta leste Xina nian, entre loron 03 no 05 Marsu.

Iha deklarasaun ba televizaun estatal xineza CCTV, Prezidente Brazil nian asumi ona hanoin katak hakarak dada empreza xineza sira hodi partisipa iha pakote privatizasaun sira ne'ebé nia Governu lansa.

"Sei di'ak tebes mai ami", governante ne'e hatete, liutiha semana ida hafoin anúnsiu hosi ativu hamutuk 58 ne'ebé maka sei privatiza, inklui fornesedor boot enerjia hosi Amérika Latinu, Eletrobras, no lukrativu terminal hosi Congonhas, iha São Paulo.

Vizita ne'e halo iha tempu ne'ebé maka informasaun ofisial sira hatudu katak Xina kontribui ona, iha fulan neen dahuluk tinan 2017 nian, ba kuaze 25% hosi esportasaun oioin brazileiru nian, hatudu importánsia hosi nasaun aziátiku ne'e ba ekonomia brazileiru nian.

WWF: Deskobre kuaze espésie foun hamutuk 400 iha Amazónia iha tinan rua nia laran

WWF: Deskobre kuaze espésie foun hamutuk 400 iha Amazónia iha tinan rua nia laran

Sientista sira deskobre ona espésie foun hamutuk 381 hosi ai-horis sira no animal sira, inklui lekirauk, golfiñu, anfíbiu sira no réptil sira, iha rejiaun amazóniku iha tinan rua, informa ona iha loron-kuarta ne'e hosi Fundu Mundial ba Natureza (WWF). 

Espésie foun ida rejistadu ona iha tinan rua dala ida entre Janeiru 2014 no Dezembru 2015, maioria iha área sira konservasaun nian ka zona sira ne'ebé besik.

Tuir relatóriu hosi organizasaun ekolojista, deskobre ona iha ai-laran amazóniku ai-horis hamutuk 216, ikan 93, anfíbiu 32, réptil 19, mamíferu 20 - mamíferu rua hanesan fósil - no manu ida.

Entre sira ne'ebé maka bolu atensaun maka lekirauk ida, ho ikus naruk mean, hetan iha noroeste estadu Mato Grosso, espésie foun ida ikan golfiñu mota nian, ne'ebé karik hahú mosu iha tinan millaun 2,8 liubá no manu ida ho kanta ne'ebé espesial tebes.

Mais de 800 mortos em conflito com extremistas no sul das Filipinas

Mais de 800 mortos em conflito com extremistas no sul das Filipinas

Pelo menos 801 pessoas morreram no sul das Filipinas, após mais de três meses de combates em Marawi, onde o exército prepara o assalto final contra os extremistas do Estado Islâmico, foi hoje noticiado.

As vítimas mortais incluem 620 rebeldes e 136 soldados, além de 45 civis, noticiaram os meios de comunicação locais, citando o mais recente balanço oficial, divulgado na noite de quinta-feira, pelas Forças Armadas.

Além disso, aproximadamente 360 mil pessoas, metade das quais crianças, continuam deslocadas pelo conflito desde 23 de maio, segundo a organização Ação Contra a Fome.

Quase 400 mortos em confrontos entre rohingya e forças de segurança da Birmânia

Quase 400 mortos em confrontos entre rohingya e forças de segurança da Birmânia

O exército da Birmânia disse que quase 400 pessoas morreram nos recentes confrontos no estado de Rakhine, após as forças de segurança serem alvo de ataques de rebeldes da minoria étnica rohingya.

Os números, publicados ontem na página de Facebook do comando militar do país, são um forte aumento face aos 100 inicialmente reportados.

A declaração refere que apenas 29 dos 399 mortos não eram rebeldes rohingya, que o comando militar descreve como terroristas.

Na publicação indica-se que ocorreram 90 conflitos armados, incluindo 30 ataques iniciais de rebeldes em 25 de agosto, o que significa que os combates foram mais extensos do que inicialmente anunciado.

Numa reação aos ataques de 25 de agosto, o exército lançou o que chamou uma operação de limpeza contra os rebeldes.

sexta-feira, 1 de setembro de 2017

Abe Barreto Propoen Klibur Dadolin Tarakama

Abe Barreto Propoen Klibur Dadolin Tarakama

DILI, (TATOLI) – Poeta, kompozitór no eskritór timoroan, Abe Barreto Soares propoen no sujere ba Arkivu no Múzeu Rezisténsia Timor-Leste (AMRT) hodi tau konsiderasaun ba Klibur Dadolin Tarakama, akronimu husi foho Taroman, Ramelau, Kablaki no Matebian hodi  hamanas ahi poetíku.

“Se ha’u-nia proposta ne’e simu. La simu mós labuat ida, ha’u dada fila fali no ha’u halo fali iha fatin seluk”, poeta Abe Barreto aprezenta iha nia intervensaun ba atividade entrega prémiu ba manan na’in konkursu poezia ne’ebé organiza husi AMRT hodi komemora aniversáriu da-18 konsulta populár, 30 agostu iha AMRT, horseik.

Poeta ne’ebé hanesan mós dosente ida iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) ne’e apela, hamutuk hakat ba oin, la’o, halai no semo iha mundu poétiku ne’ebé furak.

Prontu kualker hora, prontu atu hato’o saida mak bele atu ita bele serbisu hamutuk atu lori nasaun ne’e ba oin.

“Tuir ha’u-nia haree ho neon na’in, matenek nabilan, isin moris laran luak iha sikun ida. Segundu mak espíritu nasionalizmu no patriotizmu”, akresenta linguísta timoroan ne’ebé iha esperiénsia sai júri ba atividade literatura.

Diretór ezekutivu AMRT, Hamar Antoninho Babtista Alves hatan ba proposta no rekomendasaun dehan, AMRT kaer metin tan konsidera atu hetan fini foun presiza koopera hamutuk.

“Ha’u agradese ba rekomendasaun ba profesór no Abe Barreto, proposta ita nian ne’e ita kaer tanba ita-nia oan, ita-nia alin sira atu sai di’ak ba futuru, ita tenke koopera hamutuk ba prepara sira nafatin nune’e ita bele hetan fini di’ak ba nasaun”, katak.

Nia reforsa, kompetisaun no atividade literatura ne’e la’ós kestaun, importante mak manan hamutuk iha esperiénsia ida ne’ebé lori ita ba futuru. “Ida ne´e mak importante”, konklui hodi fó esperansa katak ba oin AMRT sei organiza nafatin eventu sira ne’ebé identiku ba loron istóriku no nasionál Timor-Leste nian.

Jornalista: Rafy Belo | Editora: Rita Almeida

Foto: Poeta, kompozitór no eskritór timoroan, Abe Barreto Soares
Setor Privadu Hahu Investe Peskas

Setor Privadu Hahu Investe Peskas

DILI - Atu labele depende makaas ba importasaun ikan husi rai liur mai Timor Leste maka, setor privadu hahu investe iha area peskas hodi hakiak ikan atu kompete iha merkadoria.

kestaun nee fo sai husi Ministru Estadu Koordenador asuntu ekonomia, e Ministru agrikutura e peskas, Estanislau da Silva ba STL, Segunda (28/08/2017) iha nia knaar fatin MAP.

“Ami orgullo tanba setor privadu balun hahu investe iha area peskas liu husi, hakiak ikan hodi faan iha merkadu rai laran, ida nee ho objektivu atu redus importasaun ikan husi rai liur mai TL. No Nasaun balun mos hahu husi TL atu halo exportasaun Ikan ba rai liur,” informa Ministru Estadu Koordenador asuntu ekonomia, e Ministru agrikutura e peskas, Estanislau da Silva.

Vitima 30 Hela Uma Mahon

Vitima 30 Hela Uma Mahon

DILI - Focupers kria uma Mahon ba vitima neebe hetan violensia domestika hodi hela, tanba nee kada fulan vitima nain 30 too 35 mak hela iha fatin refere, para nunee bele asegura sira nia aan.

“Uma Mahon focupers nian hahu loke hahu kedas iha 1998, antes de independensia too agora. Vitima neebe asesu ba uma Mahon nee, liu ona rihun haat.  Agora kada fulan iha tinan 2017 vitima neebe hela iha uma Mahon nee husi 30 0 too 35 inklui labarik sira,” hateten Diretora Focupers Marilia Da Silva Alves iha nia knar fatin, Focupers, Tersa, (22/08/2017).

Nia sublinha tan, vitima hirak neebe hela iha uma Mahon, mai husi problema violensia domestika, violensia seksual no insestu abuzu seksual.  Hela iha sira nia hela fatin, sira la sente seguru tanba hetan ameasa, no sira hela iha uma Mahon temporareamente, atu hetan asistensia no akompana sira ba iha prosesu.

Konstrusaun Edifisiu KFP Laiha Kualidade

Konstrusaun Edifisiu KFP Laiha Kualidade

Dili - Obra Edifisiu Komisaun das Funsaun Publika (KFP) laiha kualidade, tanba nee Prezidente KFP ho komisariu sira halo fali re-tender ba kompania seluk neebe iha kualidade konstruksaun.

“Imi hatene kata ami mai iha dia 29 de Maiu tinan 2015, entaun prioridade ida mak kami haree kualidade edifisiu, neebe iha momentu neba iha fatin balu aat. Nee duni, iha tempu ben tama estraga hotu flafon entaun ami komisariu sira desidi retender fali ba kompania neebe mak iha kualidadde hodi hadia hikas,” katak Prezidente KFP Faustino Cardoso ba Jornalista, Tersa (28/8/2017) iha Edifisiu KFP Matadoru Dili.

Tuir Faustino katak, iha fulan Juinu kompania Tlik aprezenta ninia relatoriu ba KFP, Ministru Obras Publika Transporte Komunikasaun (MOPTK) no Ajensia Dezemvolvimentu Nasional (AND) kona-ba evolusaun konstruksaun maibe iha fulan Juinu nee kedas nia paradu.

Governu Kontinua Introdus Sistema E-health ba Setor Saude

Governu Kontinua Introdus Sistema E-health ba Setor Saude

Gabinete Primeiru Ministru ho Ministerio Saude kontinua halo introdusaun ba utilizasaun sistema Elektronika Saude (E-Health) ba jestor fasilidade saude no professional saude sira, hodi dezenvolve diak liu tan sistema ida ne’e atu fo prestasaun saude ne’ebe diak ba komunidade sira.

Vise Ministra saude, Ana Isabel Soares hateten ida ne’e importante tebes atu kontinua introdus diak liu tan sistema ne’e ba professional saude sira iha teritorio tomak ne’ebe sei utiliza sistema ne’e atu bele komprende lala’ok sistema ne’e no objetivu husi sistema ne’e rasik.

Nia dehan, sistema E-Health ne’e hanesan meus inovativu ida ho objetivu atu hadia kobertura saude universal iha Timor –Leste, kria koordenasaun no informasaun ne’ebe diak hodi supporta servisu prestasaun saude no servisu jestaun saude iha fasilidade saude hotu.

Nia dehan, E-Health ne’e servisu pakote ida ho programa saude da familia tanba professional saude sira halo visita uma kain halo konsulta, edukasaun promosaun saude, foti dadus no hatama iha sistema E-Health ne’e hodi bele utiliza ba kontinuasaun konsulta sira.

Presiza Dezenvolve Diak liu Tan Ensino Vokasional

Presiza Dezenvolve Diak liu Tan Ensino Vokasional

Rede edukasaun Timor –Leste Coalition for Education (TLCE) husu governu foun mai atu kontinua tau matan ba ensino vokasional sira iha rai laran, ne’ebe governu (ida ne’e) estabelese ona.

Iha tinan ikus mandatu governu ida ne’e nian, nia dehan Ministerio Edukasaun konsege halo ona transformasaun ensino sekundario jeral lubuk ida ba fali ensino vokasional, ho objetivu atu prepara joven sira ba iha kampu de trabalho.

Politika redus ensino sekundariu jeral ne’e pozitivu tebes, maibe tuir Jerente Programa Edukasaun TLCE, Matias dos Santos katak presiza dezenvolve diak liu tan ensino vokasional intermus forsa trabalho, fasilidade no ekipamentus pratika sira.

Filozofia “Maun-boot”, Ita Interpreta La Hotu

Filozofia “Maun-boot”, Ita Interpreta La Hotu

DILI, (TATOLI) - “Ai funan ne´ebé ita kuda, presiza rega, presiza kuidadu.” Liafuan eis-guerilleiru “Maun boot” Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé Diretór Ezekutivu Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timor-Leste (AMRT), Hamar Antoninho Babtista Alves relembra bainhira Xanana ko’alia iha nia entrevista ida ho media iha Balibár, iha remodelasaun kintu ba sestu governu konstitusionál.

“Ba ha´u sentidu ida ne´e kle´an no hanesan filozofia ida komún, ita interpreta la hotu ba moris,” Hamar fó iha nia intervensaun iha atividade entrega prémiu ba manan na´in konkursu poezia ne´ebé organiza husi AMRT rasik hodi komemora aniversáriu da-18 konsulta populár, 30 Agostu, iha AMRT, Dili, horisehik.

Nia dehan, moris iha aprendizajen polítika nia laran, moris iha aprendizajen atu lori ita-nia aan ba futuru no moris atu prepara ema sai lider ba nasaun. Tanba ne´e, agradese ba inan-aman, profesór sira no formadór sira iha fatin hotu katak ita prepara ema ba nasaun ida ne´e hanesan mós ai funan ne´ebé ita kuda iha rai ida ne´e.

Democracia a la Turnbull | Austrália nega visto a ativista norte-americano contra a vacinação

Democracia a la Turnbull | Austrália nega visto a ativista norte-americano contra a vacinação

Sydney, Austrália, 31 ago (Lusa) -- As autoridades da Austrália recusaram a entrada no país ao norte-americano Kent Heckenlively, que se autoproclama como o ativista "número um" no mundo na campanha contra a vacinação, informaram hoje fontes oficiais.

Kent Heckenlively, autor de livros como "Inoculate", tinha previsto realizar uma série de conferências na Austrália em dezembro.

"Não vamos deixá-lo vir", afirmou o ministro da Imigração, Peter Dutton, à emissora australiana 2GB.

"Esta gente que diz aos pais que os filhos não devem ser vacinados é perigosa. Fomos muito cuidadosos a analisar este caso em particular e está claro que não é de interesse nacional que venha", frisou.

A recusa a Heckenlively teve lugar depois de a Austrália ter proibido a entrada, por um período de três anos, a outros dois ativistas contra a vacinação: a britânica Polly Tommey e a norte-americana Suzanne Humpries.

As duas fizeram uma digressão pela Austrália com o seu livro "Vaxxed", que argumenta que existem ligações entre a vacina conjunta para o sarampo, papeira e rubéola e o autismo, uma teoria já desacreditada pelos cientistas.

DM // EJ | Antetítulo TA
Associação pró-democracia pede "responsabilização" do líder do Governo

Associação pró-democracia pede "responsabilização" do líder do Governo

Macau, China, 31 ago (Lusa) -- A maior associação pró-democracia do território, a Novo Macau, exigiu hoje que o chefe do executivo seja responsabilizado pelas consequências do tufão Hato que, a 23 de agosto, matou dez pessoas e causou prejuízos avultados.

Em comunicado, a Associação Novo Macau (ANM) disse que, apesar de o Hato ter sido um desastre natural, muitos dos efeitos foram "causados por humanos, causados pelo Governo e especificamente pelo próprio chefe do executivo", pelo que a ANM "exige" que o líder do Governo "seja responsabilizado".

A associação listou vários pontos críticos que considera serem, de forma direta ou indireta, responsabilidade de Chui Sai On, a começar pelos Serviços Meteorológicos e Geofísicos (SMG), que "falharam terrivelmente na previsão dos danos que o Hato podia trazer e fizeram com que o público subestimasse o perigo do tufão".

Macau içou o sinal 3 de tempestade tropical às 03:00 de dia 23 (20:00 de terça-feira em Lisboa), elevando-o para 8 seis horas depois. Passada uma hora e meia foi hasteado o sinal 9 e somente 45 minutos depois içado o sinal máximo (10). O curto intervalo de tempo entre sinais, em particular atendendo à velocidade a que se movia o tufão, tem gerado dúvidas sobre a capacidade de previsão dos SMG.

Macau/Tufão: Quase mil veículos destruídos em quatro autossilos públicos

Macau/Tufão: Quase mil veículos destruídos em quatro autossilos públicos

Macau, China, 31 ago (Lusa) -- Mais de 700 carros e de 200 motociclos ficaram inutilizados devido às inundações em quatro autossilos públicos, na sequência da passagem do tufão Hato, informaram hoje as autoridades.

O Hato, que atingiu Macau a 23 de agosto, fez dez mortos, quatro dos quais encontrados em parques de estacionamento, e mais de 240 feridos, além de enormes danos materiais ainda por avaliar.

Até à data não foi contabilizado o total de veículos afetados pelo pior tufão dos últimos 53 anos, disseram as autoridades locais presentes na conferência de imprensa diária, desde a passagem do Hato por Macau.

O diretor dos Serviços das Finanças, Iong Kong Leong, disse que estão a ser estudadas medidas para reduzir o imposto automóvel aos proprietários dos veículos danificados pelo tufão que adquirirem novas viaturas ou motociclos.

Segundo Iong Kong Leong, se o novo veículo adquirido for ecológico está previsto a isenção do imposto automóvel. Caso não seja, o reembolso é de 80%.

Iong Kong Leong disse ainda que estas medidas têm primeiro de ser aprovadas pela Assembleia Legislativa.

FV // VM